بنتویت کیلان دماوند ، کائولن کوشک نصرت

فروش بنتونیت و کائولن بی واسطه از معادن کیلان - دماوند و کوشک نصرت 09128507288 - اسفندیاری


کانسارهای بنتونیتی در شش منطقه پدید آمده است که بیشتر آنها در ارتباط با فعالیتهای ولکانیک سنوزوئیک است. تمیز این مناطق می تواند برای پی جوییهای بنتونیت مفید باشد.
این مناطق به قرار زیر است:
1-     زون بنتونیتی سمنان- ترود
2-     زون بنتونیتی البرز آذربایجان
3-     زون بنتونیتی خاور ایران
4-     زون بنتونیتی ایران مرکزی
5-     زون بنتونیتی تفرش- تکاب
علاوه بر این پنج زون در رشته کوههای زاگرس نیز تعدادی منابع و نشانه های بنتونیتی وجود دارد که به نام بنتونیتهای زون زاگرس از آنها یاد خواهیم کرد. در توصیف کانسار و نشانه های بنتونیتی در آغاز چکیده ای از زمین شناسی هر زون گفته شده، آنگاه کانسارهای آن زون به تفکیک شرح داده شده است. کوشش شده که کانسارهای هر زون تا حدودی به ترتیب اهمیت اقتصادی ردیف شوند. لازم به ذکر است که تقسیم بندی زونهای بنتونیتی (زونهای اتان) بر مبنای پیدایش افقها و منابع بنتونیتی صورت گرفته است.
1-2- زون سمنان- ترود
در منطقه خاوری و مشال خاوری سمنان تا خاور ترود یک افق بنتونیتی وجود دارد که در سنگهای ولکانیک هم ارز با سازند کرج پدید آمده است. این افق کانسارهای بنتونیتی رشم، سوسن وار، معلمان، و کنار جاده سر کویر را در بر می گیرد که همگی در ائوسن پدید آمده اند. کانسارهای این زون از نظر کیفیت بسیار مرغوب و از نظر ذخیره قابل ملاحظه است.  کانی اصلی سازنده ماده معدنی کانسارهای این افق مونت موریونت است که کانی های کوارتز، کریستو بالیت، زئولیت نیز به طور فرعی در آنها یافت می شود. 
زمین شناسی زون سمنان- ترود
گمان می رود همه رخدادهای زمین شناسی این زون در پیوند با گسله هایی موازی با گسله درونه پدید آمده باشد. این گسلها از درون پالئوزوئیک فعال بوده اند چنانکه فعالیتهای ماگمایی اولین پالئوزوئیک نیز به این گسلها محدود می شود. سنگهای آتشفشانی ترسیر که افق بنتونیتی در پیوند آنهاست نیز توسط این سلها کنترل می شود و در نوارهایی محدود می شود که در توازی کامل با روند این گسله است. برای رایکهای بازیک و جوان پس از ائوسن نیز این پدیده صادق است.
در قسمت خاوری این زون یک سری سنگهای متامورفیک وجود دارند که به پرکامبرین نسبت داده شده اند (گزارش چهارگوش ترود 1352) و کهن ترین طبقاتی که روی آنها قرار می گیرد مربوط به تریاس است.
نهشته های ترسیر در ناحیه ترود در محدوده های میان گسلهای انجیلو- ترود در زمانهای ائوسن تا الگوسن با یکدیگر ناهمسانند (ع- هوشمند زاده و همکاران 1352) پس از این زمان نهشته های ترسیر کمابیش در سراسر ناحیه ترود- خاور سمنان- جنوب دامغان نمود دارد که تناوبی از رژیمهای دریایی- قاره های را شامل می شود. بطور کلی نهشته های بارز ترسیر در این زون شامل سنگهای آتشفشانی ائوسن هم ارز با سازند کرج و سازندهایی معادل سازندهای قرمز زیرین قم و قرمز بالایی متعلق به الیگوسن- میوسن بوده و کانسارهای بنتونیت این زون در سنگهای معادل سازند کرج اتفاق افتاده است.
رسوبهای شیل، ماسه سنگ و سنگهای آتشفشانی (سازند کرج) ائوسن زیرین در پی رسوبات درشت دانه آوری می آیند. در آغاز ائوسن پسین فعالیتهای آتشفشانی خاتمه می یابد. از آن پس نهشته های پرضخامتی می آید که در بخشهای بالایی به تدریج دانه درشت می شود و سپس جای خود را به رسوبات تبخیری می دهند. شایان ذکر است که چنین شرایطی برای تشکیل بنتونیت مساعد است. سنگهای ولکانیک که با طبقات شیل، مارن و ماسه سنگ در تناوب می باشد بیشتر آندزیتی بوده و تنها در قسمتهای بالا ترکیب داسیتی می گیرند و همسان توفهای این زون ترکیب آندزیتی دارند. حجم سنگهای ولکانیک از باختر به خاور کاهش می یابد. جالب توجه است که شمار کانسارها و نشانه های بنتونیتی نیز از این روند پیروی می کند.
1-1-2- کانسار بنتونیت رشم
کانسار رشم در فاصله 140 کیلومتری خاور- جنوب خاوری سمنان با مختصات 30 54 طور خاوری 16 35 عرض شمالی در 10 کیلومتری خاور دهکده رشم قرار دارد. در اینجا بخش پایینی سنگهای ائوسن گسلیده و برروی آنها سازند سرخ زیرین قرار گرفته است.
در قسمت پایین آنچه از سنگهای ائوسن برجای مانده است چند متر برشهای آتشفشانی قرار گرفته و سپس تناوبی از توف سبزرنگ و مارنهای سیلتی زردرنگ و نمکهای ماسه ای ولکانیک پدید آمده است. قسمت توفی دگرسان شده سبز کمرنگ در محدوده معدنی و خاور رشم ضخامت بیشتری دارد و ماده معدنی بنتونیت رشم در پیوند با این توف سبزرنگ است.
کانسار بنتونیت رشم دارای انواع ماده معدنی است که هرکدام به نوبه خود خواص و کاربرد متفاوت دارد و به طور کلی به انواع درجه یک، دو و سه تقسیم شده است. کیفیت و خواص فیزیکی هریک از این ذخیره ها تا حدودی با هم متفاوت است. لذا از آنجا تحت عنوان بنتونیت درجه یک درجه دو درجه سه نام برده که به همین گونه در محل کانسار نیز معروف اند.
بنتونیت درجه 1
این دو ذخیره در خاور آبادی رشم واقع است. بهره برداری از این ذخیره نیاز به خاک برداری زیاد (حداقل 10 متر) دارد و استخراج آن نسبت به دو ذخیره دیگر دشوار است. میانگین ضخامت این ذخیره دو متر و درازای آن بیش از 150 متر است. کیفیت بنتونیت در اینجا مرغوبتر از دو مورد دیگر است.
بنتونیت درجه 2
این ذخیره با دو کارگاه استخراجی در حدود 200 متری شمال خاوری ذخیره پیشین جای دارد و استخراج آن نیاز به خاک برداری چندانی ندارد. شیب آن نسبت به سطح زمین تقریباً قائم است.
ضخامت آن حدود 4 متر و درازای آن نزدیک به 200 متر دارد. در وضعیت فعلی تا عمق نزدیک به 10 متر قابل استخراج است.

بنتونیت درجه 3
این ذخیره در خاور دو افق پیشین جای دارد ضخامت آن متغیر و به طرف شمال کاهش می یابد.
بخش عمده بنتونیت کانسار رشم از بخش جنوبی این افق استخراج شده است. گفتنی است دورنمای کل منطقه چنین نشان می دهد که همه ذخیره های بنتونیت این ناحیه در آغاز به صورت یک لایه بوده اند که در اثر حرکات تکتونیکی از هم بریده و جابجا شده اند.
ذخیره
ذخیره قطعی این کانسار برای هرسه نوع بنتونیت برابر 180 هزارتن و ذخیره احتمالی آن 300 هزارتن برآورد شده است. در فهرست معادن کشور ذخیره قطعی این کانسار 150 هزار تن و ذخیره احتمالی آن 600 هزار تن آمده است.
کانی شناسی و تجزیه شیمیایی بنتونیت رشم
جداول زیر ترکیب کانی شناسی هریک از ذخیره های بنتونیت رشم را همراه با مخلوط آنها نشان می دهد.
جداول ترکیب کانی شناسی بنتوننیتهای رشم
میانگین کلی                    درجه 3 درجه 2              درجه 1              کانی      
مونت موریونیت              مونت موریونیت  مونت موریونیت  مونت موریونیت  اصلی
کریستوبالیت                   کوارتز               کریستوبالیت       کلسیت 
                                                                                    کریستوبالیت       فرعی
مکسیت کوارتز    کلسیت- کوارتز               کوارتز ژیپس      کوارتز               همراه
2-1-2- کانسار بنتونیت سوسن دار
موقعیت جغرافیایی
این کانسار در استان سمنان و در 150 کیلومتری خاور شهرستان سمنن، منطقه سد کویر جای دارد و نزدیکترین روستا به کانسار، روستای سون دار در شمال آن است.
زمین شناسی محل کانسار
این کانسار نیز مانند کانسار رشم در زون ساختاری سمنان- ترود و دنباله لایه بنتونیت علیان در میان توفهای اسیدی ائوسن، هم ارز سازند کرج، که خود سبزرنگ است. جای گرفته و برونزدگی گسترده در منطقه دارد. کان سنگ عدسی شکل و سبز رنگ است و هچ گونه جابجایی وبهم خوردگی تکتونیکی در کانسار دیده نمی شود وجود کانیهای قدیمی در ناحیه کانسار و شواهد زمین شناسی نشانگر ذخیره ای مناسب در این ناحیه است. ترکیب کانی شناسی بنتونیت علیان، مونت موریونیت، کوارتز، کریستوبالیت و کلسیت و ترکیب شیمیایی (درصد) کانسنگ آن چنین است.
 
 
 
 
 
  
07/58 
Sio2 
15.71 
Al2O3 
0.91 
Cao 
3.98 
Mgo 
3.18 
Fe2O3 
3.63 
Na2O 
2.77 
K2O 
5.40 
H2O+ 
5.52 
H2O- 
3-1-2- نشانه معدنی بنتونیت تمیدان تیر 40
این نشانه معدنی در استان سمنان، 40 کیلومتری خاور شهر سمنان با مختصات جغرافیایی 43 53 طول خاوری و 33 35 عرض شمالی قرار دارد.
نشانه معدنی میدان تیر 40 در زون ساختاری سمنان- ترود و میان رسوبهای ماسه ای دانه درشت وفورش (سیلت) با سن پلیوسن- کوارتز جای گرفته است.
در شمال خاور این ناحیه معدنی توفهای سبز رنگ ائوسن گسترده شده است. که بخشی از آنها براثر دگرسانی به ذخیره بزرگی از بنتونیت تبدیل شده است. بنتونیت نشانه معدنی میدان تیر 40 در نتیجه حمل و رسوب گذاری دوباره بنتونیت متعلق به همین انباشته بزرگ در این محل پدید آمده است.
ماده معدنی لایه ای شکل است و با توجه به دو برونزد در نواحی شمال و جنوب خاور دریاچه مصنوعی و جای گیری آنها در کنار جاده آسفالته گمان می رود ذخیره این نشانه معدنی قابل توجه و ارزشمند باشد.
ترکیب کانی شناسی بنتونیت میدان تیر 40 مونت موریونیت کوارتز مسکویت و دولومیت است.
نتیجه آنالیز شیمیایی ترکیبی این چنین را برای این کانسار نشان داده است (درصد) 
55.01 
Sio2 
17.9 
Al2O3 
0.04 
Cao 
3.4 
Mgo 
2.1 
Fe2O3 
6.17 
Na2O 
3.53 
K2O 
5.91 
H2O+ 
0.03 
H2O- 
2-2- زون ایران مرکزی
در استانهای مرکزی ایران بنتونیتهای یافت می شود که سن آن از ائوسن تا الیگوسن است. بنتونیتهای ایران مرکزی را می توان به دو افق بخش کرد.
افق اصلی که از زرین ارکان آغاز و تا جنوب فردوس کشیده می شود. سن بنتونیت های این افق از آئوسن بالا تا الیگوسن و شاید به اوایل میوسن می رسد. انباشتهای بنتونیتی این افق می توان کانسارهای زرین، ساغند، علی آباد پشت بادام، عشق آباد طبس، کوشمیر، حسامیه، و مریکه را نام برد. لایه های بالیی این افق را کنگلومرایی با سن نئوژن می پوشاند که راهنمای ارزنده ای در پیگیری افق بنتونیتی است. کیفیت بنتونیتهای این افق مناسب و از نظر میزان ذخیره کم و بیش قابل توجه است.
افق بنتونیتی خوربیابانک با سن ائوسن که بنتونیت مهرجان ارزنده ترین کانسار این افق است. سنگهای فراگیر منطقه معدنی بنتونیتهای این زون جورواجورتر از دیگر بنتونیتی می باشد.
از دیدگاه چین نگاری از سنگهای متعلق به پرکامبرین بالایی و کامبرین پیشین تا سنگها و آبرفتهای کواترنری در این منطقه دیده می شود. ولی به طور کلی سنگهای قدیمی در این زون در مقایسه با نقاط دیگر ایران قابل چشمگیر تر است. این منطقه از پرکامبرین بالا تاکنون فازهای ماگمایی و متامورفیسم بسیار فراوانی را پشت سر گذاشته است. بررویهم فازهای ماگمایی کهنه تر از کرتاسه در ایران نقشی در بنتونیت زدایی نداشته است. بنابراین در اینجا از آنها به عنوان فازهای ماگمایی جوانتر نام برده می شود.
در اواخر کرتاسه و طول ترسی تکاپوهای ماگمایی اعم از پلونیسم و ولکانیسم با نمایان شدن سنگهای اسیدی قابل پیگیری می باشد. همزمان با پیدایش توده های نفوذی و پس از آنها مواد ولکانیکی به بیرون ریخته شده که بنتونیتهای این افق در پیوند با این سنگها است. در باختر این افق بیشتر توده های نفوذی نمود دارد. مواد ولکانیکی در پارهای جاها کاملاً به بنتونیت تبدیل شده است. مانند بنتونیتهای منطقه زرین و بنتونیتهایی که درست در راستای گسله ساغند پشت بادام جایگزین شده است. سنگهای ولکانیک برخلاف سنگهای نفوذی از باختر بسوی خاور نمود بیشتری دارند. سنگهای ولکانیک دارای ترکیب واسیت تا رییولیت است و نمونه شیشه ای آنها در کوه خشومی بصورت پرلیت نمایان می شود.
فزون بر افقهای بنتونیتی خور- بیابانک (مربوط به ائوسن) زرین- فردوس (اولیگوسن- میوسن) بنتونیتهای دیگری در ایران مرکزی یافت می شود که در پیوند با سنگهای ولکانیک ائوسن زیرین (هم ارز با سازند کرج) نمایان می باشد ولی قابل پی گیری در افقی ویژه نیستند مانند کانسارها و نشانه های بنتونیت در ناحیه کرمان و اصفهان.
1-     کانسارهای بنتونیتی مهرجان
2-     کانسار بنتونیتی سیاه کوه
3-     کانسار بنتونیتی ساغند
4-     کانسار بنتونیتی علی آباد
5-     کانسار بنتونیتی چاه کم 
6-     نشانه معدنی بنتونیتی گل کم
7-     نشانه معدنی بنتونیت نریکه
8-     کانسار بنتونیت حسامیه
9-     کانسار بنتونیت دیزران
10-کانسار بنتونیت اوراف
11-کانسار بنتونیت خیرآباد
12-نشانه معدنی بنتونیت نجف آباد
13-کانسار بنتونیت نیاسر
3-2- زون تفرش- تکاب
در مناطق تفرش، ساوه، آوج و جنوب زنجان تا تکاب یک افق بنتونیتی با سن الیگوسن تا میوسن وجود دارد که جوانتر از سنگهای سازند کرج و هم ارز با سازندهای قرمز زیرین و قم است. بنتونیتهای این افق از نظر کیفیت به نسبت خوب و از نظر میزان ذخیره متغیر است و بیشتر حالت چینه ای (formistrate) دارد. از این افق می توان کانسارهای قزلجه، تفرش، دو خان ساوه، پروان آوج و آلاچوق در تکاب نام برد. پدیده های تکتونیکی این زون همسان تکتونیک بخش شمالی زون ارومیه- دختر است. گسل اصلی که همه فرایندهای زمین شناسی این زون را تحت کنترل قرار دهد آشکار نیست ولی با نگاهی به نقشه تکتونیک ایران (نوگل سادات و الماسیان 1993) گسله های تفرشف آوج، شاوان (شکال تکاب) تقریباً در یک راستا بوده و روندی شمال باختری- جنوب خاوری دارند. سنگهای ولکانیک و ماگمایی در پیرامون گسله آوج و تفرش برونزد آشکار دارد. از نظر چینه نگاری هرچند که در ناحیه تکاب و ماه نشان سنگهایی گسترده است که پرکامبرین نسبت داده می شود، اما بیشتر سنگهای فراگیر این افق بنتونیتی و سنگهای پیرامون اساساً در قلمرو سنگهای ترسیر به خصوص سازندهای نئوژن است.
سنگهای ترسیر در این زون کنگلومرایی ریزدانه و ماسه سنگ قرمز رنگ آغاز می شود که هم ارز با سازند فجن در البرز است و بیشتر در منطقه تفرش آوج جنوب زنجان برونزد دارد. هرچند گاهی سنگهای آهکی و ماسه سنگ آهکی با این سنگها یافت می شوند که می توان آنها را هم ارز با آهک زیادت در البرز دانست.
سنگهای ولکانیک ائوسن در این افق بجز چند مورد گسترش چشم گیری ندارد و احتمالاً توسط رسوبهای جوانتر پوشیده شده است. سنگهای ائوسن هرجا بیرون زده است ترکیب آندزیتی دارد. تاکنون کانسار یا نشانه بنتونیتی در پیوند با این سنگها گزارش نشده است.
سنگهای ولکانیک ترسیر در این زون با یک دامنه بزرگ زمانی از ائوسن زیرین تا کواترنری بدین ترتیب زیر قابل پیگیری است.
1-     سنگهای ولکانیک، توفی و گدازه های ائوسن هم ارز با سازند کرج که مناطق شمال کبوترآهنگ، آبگرم و تکاب برونزد دارند.
2-     سنگهای ولکانیک الیگومیوسن که گسترش بیشتر نسبت به سنگهای ائوسن دارد بیشتر با سنگهای سازند قرمز زیرین و قم درآمیخه اند. ترکیب این سنگها از آندزیت تا ریولیت تغییر می کند و بنتونیت های این زون در پیوند با سنگهاست.
3-     سنگهای ولکانیک به سن میوسن بالا- پلیوسن است که در منطقه ماه نشان و جنوب زنجان به چشم می خورد. در این فاصله زمانی یک فاز ولکانیکی از نوع راسیت تا ریولیت رخ داده است.
4-     سنگهای ولکانیک کواترنر که به صورت بازالت در منطقه ساوه کبوترآهنگ، ماه نشان و تکاب برونزد دارد.
1-     کانسار بنتونیت قزلچه
2-     کانسار بنتونیت دوخان
3-     نشانه معدنی بنتونیت آوج
4-     نشانه معدنی بنتونیت حلب
5-     نشانه معدنی بنتونیت بنجه سفلی
6-     نشانه معدنی بنتونیت آلاچوق
7-     بنتونیت زرین آباد
8-     کانسار بنتونیت مؤمن آباد
9-     نشانه معدنی بنتونیت سنگ سر
3

-2- کانی شناسی 
کانی اصلی همه بنتونیت های ایران مونت موریونیت است در بیشتر این بنتونیتها کانی های ژیپس، کریستوبالیت، زئولیتف کوارتز و کلسیت به صورت کانی فرعی یا همراه یافت می شود. جالب توجه اینکه کانی های مونت موریونیت و کائولینیت در بیشتر منابع بنتونیت ایران با یکدیگر همانند نیستند.
شواهد نشان داده است آنجا که این دو کانی در کنار هم باشند، کانسنگ کانسارهای آنها و سنگهای فراگیرشان ساختمان استراتیفرم دارند و پی آمد فرایندهای فرسایش و رسوب گذاری می باشد.
در شماری اندک از کانسارهای بنتونیتی ایران کانیهای آلبیت، فلدسپات و بازماندگان کانیهایی از سنگ مادر یافت می شود.
4-2- ترکیب شیمیایی
با بررسی ترکیب شیمیایی کانسارهای بنتونیت ایران نظامهای زیر قابل استنتاج است. 
1-4-2- درصد سیلیس در انواع بنتونیت های یک منطقه همسان است برای مثال، درصد Sio2 در همه بنتونیتهای زون سمنان- ترود از 63 تا 58 درصد است. حال آنکه مقدار آن در بنتونیتهای منطقه زنجان و جنوب زنجان زیر 58 درصد است و در بنتونیتهای یزد نزدیک 50 درصد است.
این حقیقت به گمان در وابستگی با سنگ مادر آنها و همچنین شرایط آب و هوا در زمان پیدایش آنها دارد.
2-4-2- درصد Al2O3 همه بنتونیت های ایران به هم نزدیک است و مناطق گوناگون ایران از این نظر ناهم سانی چندانی ندارند. سنگهای بنتونیت در همه جای ایران از یک نوع می باشند.
3-4-2- عیار اکسید آهن بنتونیت کم است. آهن در بنتونیت گویای رنگ آن است هرجا که بنتونیت رنگ روشن دارد درصد اکسید آهن آن کم یعنی زیر 2/0 است و بنتونیتی که رنگ قرمز، زرد یا سبز دارد درصد اکسید آهن آن بالا است بنتونیت با درون داشتی درصد آهن بندرت دیده شده است. این یافته می تواند گویای این باشد که ترکیب شیمیایی سنگهای ولکانیک بنتونیت زا در مناطق گوناگون یکسان نیست ولی در هر منطقه معین تقریباً هم سان است.
4-4-2- درصد اکسیدهای سدیم و پتاسیم در همه بنتونیتهای ایران عموماً کم است در این میان درصد سدیم معمولاً بیشتر از درصد پتاسیم است. در بنتونیتهایی که درصد Na2o بطور قابل ملاحظه ای بالاست کانی هالیت بصورت کانی همراه یافت می شود هانیت جزو کانیهایی است که احتمالاً بعد از عمل بنتونیتی شدن تشکیل شده و این به خاطر نفوذناپذیری بنتونیت است.
5-4-2- بین درصد N2O+ و درصد SiO2 بنتونیتها رابطه ای معکوس وجود دارد بطوریکه در بنتونیتهای با درصد Sio2 بالاتر، درصد H2o+ پایین است و در بنتونیتهای که درصد Sio2 بالاتر است.
6-4-2- درصد Cao, Mgo در بنتونیتها متغیر است و این به آن علت است که این عناصر به دو صورت در بنتونیتها ظاهر می شوند.
الف)- در ساختمان کانی مونت موریونیت
ب)- در کانی کلسیت و دولومیت که به صورت کانی فرعی و یا همراه در بنتونیتها وجود دارد بر روی هم شمار کانسارهای بنتونیتی کلسیک به مراتب بالاتر از سریک است.
5-2- سن زمین شناسی
شبکه کریستالی مونت موریونیت چنان است که ارگون به دست آمده از تبدیل پتاسیم در سنگ بنتونیتی باقی می ماند. این ویژگی، بنتونیتها را شایسته تعیین سن رادیو متری با سازندهایی می کند که بنتونیت جزئی از آنها است. ولی چون اندازه گیری سن رادیوژنیک به شیوه پتاسیم- ارگون در کشور فراهم نیست به ناچار از زمان تکاپوهای ولکانیک برای تعیین سن بنتونیتهای ایران استفاده می شود. به طور تقریب همه بنتونیتهای جهان از ژوراسیک تا پلیستوسن رخ داده است. در ایالات متحده امریکا، اروپا، آسیا بنتونیتهایی که سن کرتاسه دارند، فراوانند. با این همه بیشتر بنتونیتهای جهان سن ترسیو دارند. در ایران کانسار بنتونیتی با سن کرتاسه یا کهنتر شناخته نشده و احتمالاً نتوان شناخت. همه بنتونیتهای ایران سن جوانتر از کرتاسه دارند. چنانچه خواهیم دید رخداد بنتونیت به شرایط ولکانیکی حوزه رسوبی و نبودن تأثیر متامورفیسم در منطقه بستگی داشته است.
6-2- محیط تشکیل بنتونیت
پیش از پرداختن به محیط تشکیل بنتونیتها ناگزیر باید پاره ای ویژگیهای منابه بنتونیت ایران گفته شود.
1-     انباشته های بنتونیتی ایران بجز چند مورد نادر درجا زده اند و از جایی به جای دیگر حمل نشده اند.
2-     همه انباشته های بنتونیتی ایران معمولاً با سنگهای دربرگیرنده خویش همسازند.
3-     لایه های بنتونیتی ایران حتی در یک فاصله کوتاه متغیر است.
4-     در چند مورد از کانسارهای بنتونیتی ایران، بنتونیت به صورت دو لایه رنگارنگ دیده می شود. نمونه وار از کانسار بنتونیت در منطقه تفرش می توان نام برد که لایه سبز در زیر و لایه زرد در بالا جای دارد. در بنتونیت منطقه اوشاد علمدار ناحیه جلفا لایه زیرین سفیدتر و مرغوبتر و لایه بالایی قهوه ای رنگ و نامرغوب است. بنتونیت پنجه سفلی در منطقه بیجار- تکاب دارای یک لایه سفیدرنگ در زیر و یک لایه قرمز رنگ در بالا است گمان می رود که رنگ بنتونیت پس از دیاژنز تغییر نمی کند، زیرا بنتونیت یک سنگ نفوذناپذیر نسبت به آب و هواست. پس از پیدایش رس، حتی اگر عوامل و شرایط اکسیداسیون نیز فراهم باشد، رنگ بنتونیت پایدار می ماند.
5-     در بنتونیتهای ایران کانی های تبخیری نظیر ژیپس، در بیشتر نقاط به چشم می خورد. ترکیب کانی شناسی منابع بنتونیتی نشان می دهد که ژیپس همراه بنتونیتها، همزمان با آنها تشکیل شده است و نتیجه محلولهای ثانوی حاوی CO4-Ca++ فرایند زایشی کم نیستند، ولی ژیپس از این نوع تنها در درز و شکافهای بنتونیت یافت می شود در صورتی که ژیپسهای همزمان تشکیل سنگ بگونه همگن در کل توده پراکنده اند. چگونگی زایش ژیپسهای همزمان، در صفحات بعد خواهد آمد.
6-     کانیهایی همچون مسکویت، بیوتیت، کواترزهای گردشده در بنتونیت ایران وجود ندارد و کوارتزها بی شکل و زاویه دارند.
7-     در شماری اندک از کانسارهای بنتونیتی ایران، کانی های اواری یافت می شود که خود مبین نابرجا بودن این کانسارهاست.
8-     با این که بنتونیت شایستگی حفظ و سالم نگه داشتن فسیلها را داراست ولی هیچ گونه فسیل در بنتونیتهای ایران گزارش نشده است.
9-     مواد الی بیتومین که رنگ سیاه به ماده می بخشد در بنتونیتهای ایران یافت نمی شود رنگ سفید بنتونیتهای گویای این واقعیت است.
10-بنظر می آید که خاستگاه پاره ای از بنتونیت آواری است. با توجه به این مطالب تشکیل بنتونیت را از جغرافیایی و فیزیکوشیمیایی می توان چنین در نظر گرفت که محیط پیدایش بنتونیت مرطوب بوده و می تواند یک محیط کم ژرفای ساحلی یا کولابی باشد که با دریا پیوند داشته است. این محیط از نظر شیمیایی یک محیط اکسیدان و دارای PH قلیایی در حدود 8 تا 9 است و درجه شوری بالاتری نسبت به آب دریا دارد.
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟؟
2- همه بنتونیتهای ایران سنی جوانتر از کرتاسه دارند و در زمان ائوسن و الیگوسن تا میوسن نزدیک به 90 درصد بنتونیتهای ایران انباشته شده اند.
3- تاکنون اطراف توده های پلوتونیک ایران کانسار بنتونیتی یافت نشده است. به گفته دیگر، گمان نمی رود که پیوندی میان توده های آذرین درونی و کانسارهای بنتونیت وجود داشته باشد. البته نمی توان گفت که در اثر دگرسانی این توده ها مونت موریونت بوجود نمی آید خاکهای دارای کانیهای رسی که پیرامون این توده ها یافت می شود، نتیجه دگرسانی این سنگهاست، که در سفال و آجرسازی به کار می آید.
4- در دوره ترسیر ولکانیز شدید در بیشتر جاهای ایران رخ داده است در البرز و ایران مرکزی در برخی دوره ها، بویژه ائوسن میانی، سازنده های ولکانیک و پیروکلاسیک بر سایر سنگها پیشی گرفته و نمایانتر است.
این تکاپوها از ائوسن زیرین آاز شده و در ائوسن میانی به اوج خود رسیده و در الیگوسن دوباره اوج گرفته است. در آغاز میوسن آهنگ آرام به خود گرفته، تا به وضع امروز رسیده است.
5-     در بیشتر جاها بنتونیتها همراه سنگهای ولکانیک بوده و پیوندی تنگاتنگ میزان آنها هست.
6-     در جاهایی از ایران که پویای ولکانیزم اندک بوده و یا نبوده است، آثار بنتونیت کمیاب بوده و یا اصلاً نیست.
7-     برخی انباشته های بنتونیتی ایران، از آن شمار در بنتونیت خوشاب، شیشه ولکانیک یافت می شود.
8-     بنتونیتها در برخی از نقاط کشور، کانیهای فلدسپات و میکا در خود دارد که ته مانده سنگهای نخستین آذرین است. در برخی دیگر تیغه های شیشه ای دیده می شود که نشان دهنده وابستگی ولکانیک و بنتونیت است.
با نگرش به آنچه گفته آمد با تکیه بر سنگ شناسی پیرامون منطقه بنتونیتی، بررسیهای آزمایشگاهی کانی شناسی و شیمیایی بنتونیتهای ایران می توان خاستگاه بنتونیت و شرایط تشکیل آن را چنین تصور کرد:
گمان می رود سنگ مادر بنتونیت، ولکانیکهای اسیدی باشد چرا که سنگهای ولکانیک از نوع داسیت وآندزیت در همبری جدایی ناپذیر بنتونیتهایند. نمونه وار از بنتونیت سیاه کوه ورامین می توان نام برد که با ریولیت در پیوند است یا بنتونیت خوشاب ناحیه کاشمر که با سنگهای داسیتی همبر است. گذشته از این کانیهای ته مانده در بنتونیتها بیشتر از ترکیبهای اسیدی، همانند کریستوبالیت، کوارتز و فلدسپات قلیایی می باشد. ترکیب شیمیایی بنتونیتها نشان می دهد که سنگ نخستین بنتونیت از نوع اسیدی است تا از نوع آندزیت. چرا که معمولاً درصد آهن در آندزیتها بیشتر از سنگهای اسیدی است در حالی که درصد آهن بنتونیتها بسیار پایین است.
8-2- چگونگی تشکیل بنتونیت
پیش از پرداختن به بحث تشکیل بنتونیت بیان واقعیت هایی چند ضروری است.
1-     از 68 انباشته گوناگون بنتونیت ایران، تنها در سه مورد، مونت موریونیت و کائولن با هم یافت می شود که در این سه مورد هم موریونیت کانی اصلی و کائولن فرعی است. هرسه انباشته یادشده در فرآیندهای رسوب گذاری از جای پیدایش نخستین خویش به جای کنونی منتقل شده اند.
2-     در پیرامون هیچ یک از توده های گرانیتی ایران معدن بنتونیت یافت نمی شود.
3-     سنگ مادر بنتونیت سنگهای ولکانیک از نوع اسیدی راسیتی تا ریولیتی اند.
4-     محیط تشکیل بنتونیت یک حوضه کولابی یا ساحلی است که زیر تأثیر هیمشگی جریان جزر و مد دریا بوده است. این محیط دارای PH قلایی و Eh بالاست.
گمان همگی دست اندرکاران علوم زمین بر این است که کانیهای آلکالن پی آمده دگرسانی آلتراسیون و هوازدگی به کانیهای رسی و سرانجام به بوکسیت است.
مقدار کم Sio2 + کاتیونهای قلیایی+ مونت موریونیت                        هوازدگی + فلدسپات آلکالن
مقدار کم +Sio2 + کاتیونهای قلیایی+ کائولن                                  هوازدگی مونت موریونیت
باور بر این است که انباشته های بنتونیت و کائولن در نتیجه آلتراسیون و هوازدگی دارای فلدسپات در شرایط آب و هوایی مناسب پدید می آیند. اما برخلاف تصور رایج گمان نمی رود که دگرسانی و هوازدگی بتواند از سنگهای آذرین و دگرگونی سرشار از فلدسپات معدن بنتونیت یا کائولن پدید آورد. واقعیتهای زیر صحت این را تأیید می کند.
5-     در بنتونیت فراورده های دگرسانی کانیهای با خاستگاه پلوتونیک یا متامورفیک با ترکیب نخستین موسکویت دیده نمی شود.
6-     در بنتونیتها، کوارتز با خاستگاه آواری کمتر دیده می شود.
7-     در کنار توده های بزرگ پلوتونیک ایران، نظیر گرانیت، گرانوریوریت، تونالیت و ... تاکنون حتی یک مورد هم کانسار بنتونیت یا حتی کائولن گزارش نشده است.
با توجه به مطالب بالا، نباید گمان رود که از دگرسانی سنگهای پلوتونیک و متامورفیک فلدسپات دار، کانیهای مونت موریونیت یا کائولن بدست نمی آید. بلکه باید گفت از دگرسانی سنگهای نام برده، انباشته اقتصادی منحصراً مونت موریونیت با کائولینیت بدست نمی آید. در حقیقت پیرامون توده های پلوتونیک تنها خاکهای رس عمومی که در صنایع آجر و سفال بکار گرفته می شود پدید می آیند.
با نگرش به آنچه گفته شد چگونگی پیدایش بنتونیتها را به این گونه می توان توضیح داد که مادر سنگ بنتونیتها، ولکانیک اسیدی با ترکیب داسیت تا ریولیت اند. این مواد آتشفشانی به صورت خاکستر و توفهای پیروکلاستیک پیش از فرآیند دیاژنز و سخت شدن چنانچه در محیطی شایسته (که توضیح داده شد) تزریق شوند قادر به تشکیل انباشته های اقتصادی بنتونیت می باشند. بنتونیتی شدن، یک فرآیند فیزیکوشیمیایی است که به شکلهای مختلفی ممکن است رخ دهد از جمله:
1-     فورانهای ولکانیکی که حالت انفجاری یا نسبتاً آرامی دارند و ذرات آتشفشانی، در حد خاکسترها در حوضه رسوبی پخش می نمایند. اگر حوضه دارای شرایط مناسب باشد، خاکستر در هنگام فرونشست بر کف حوضه به علت ریزبودن (طبق قانون استوک) مدتی معلق می ماند. در همین هنگام عمل بنتونیتی شدن می تواند رخ دهد.
2-     خاکسترهای ولکانیکی زمانی که بر کف حوضه نشستند (مانند پوشش برف در سطح زمین) تحت عمل شستشو، قبل از سخت شدن به علت فضای خالی که دارند مقداری Sio2 آزاد و عناصر قلیایی به صورت محلول از آنها خارج می شود. در چنین شرایطی مواد ولکانیکی تبدیل به مونت موریونت (بنتونیت) می شوند.
3-     بعد از عمل دیاژنز تبدیل سنگهای ولکانیکی به بنتونیت نسبت به حالتهای قبل بسیار مشکل است.
4-     توفهای سنگهای ولکانیکی می توانند تحت تأثیر محلولهای جوی و هوازدگی به بنتونیت تبدیل شوند. کانسارهای بنتونیتی که بدین طریق به وجود می آیند از نظر کیفیت ماده معدنی کمتر قابل قبول می باشند.

9-2- تولید جهانی بنتونیت:
تکیه بر آمارهای تولید، مصرف، فروش، صادرات و واردات بنتونیت و هرگونه آمار دیگری از این ماده چندان صحیح نبوده و به دلایل مختلف این آمار درست جمع آوری و ارائه نمی شود چرا که:
1-     واژه بنتونیت در کشورهای مختلف به فراورده های مختلفی اطلاق می شود عمومیت نداشته و جمع بندی آنها بعضاً صحیح نمی باشد. در بعضی از کشورها فقط به خاکهای فعال شده از این نوع بنتونیت می گویند. در بعضی دیگر از کشورها کلی هرس های مصرف شده در صنایع سفیدکننده، گل حفاری، ماسه و ریخته گری و غیره را بنتونیت می نامند. عده ای دیگر از کشورها فقط دسته ای از این رسها را بنتونیت نامیده و بقیه را با نامهای دیگری عنوان می کنند.
2-     به دلیل گسترش مصرف صنعت بنتونیت در صنایع گوناگون و محرمانه بودن آنها از نظر نوع کیفیت و کمیت بنتونیت مصرف شده، آمار درستی ارائه نمی شود یا حداقل به تفکیک ارائه نمی گردد.
3-     خیلی از کشورها همه یا مقداری از تولید خود را در داخل به مصرف می رسانند و آماری از آن ارائه نمی کنند، فقط آمار صادرات و واردات قابل تهیه است که اکثراً به نامهای تجاری مختلف انجام می شود.
4-     چون خرید و فروش و بخصوص صادرات و واردات این ماده معدنی مثل خیلی از مواد معدنی بدست غیرمتخصصین (بازرگانان) انجام می شود و برای مواد خود نامهای مختلف تجاری گذاشته اند، لذا تفکیک و جمع بندی آنها به سهولت میسر نمی باشد.
امریکا نخستین تولیدکننده بنتونیت جهان است که تولید سالیانه آن بیش از 5/2 میلیون تن می باشد، پس از آمریکا یونان تولیدکننده عمده بنتونیت است که به 2/1 تا 3/1 میلیون تن در سال تولید دارد.
تولید خاک طبیعی فعال در کشورهای تولیدکننده اصلی بین 3 تا 4/3 میلیون تن بوده که امریکا بزرگترین تولیدکننده آن محسوب و با آتاپولژیت و خاک مونت موریونیت اسیدی است، که تقریباً نیمی از تولید کشورهای عمده را به تنهای به عهده داشته است. دیگر تولیدکننده بنتونیت، آلمان غربی بوده که محصول آن 7/0 تا 8/0 میلیون تن در سال بوده و سپس به ترتیب اسپانیا با تولید 25/0 تا 35/0 میلیون تن سپیولیت و سنگال با تولید حدود 1/0 میلیون تن آتاپولژیت و انگلستان با تولید حدود 2/0 میلیون تن مونت موریونیت کلسیم و ترکیه با تولید 100هزار تن سپیولیت در ردیفهای بعدی تولید قرار داشته اند.
به نظر می رسد که چین رهبری تولید بنتونیت را در بازارهای جهانی به عهده بگیرد در اوایل سال 1989 مقادیر زیادی بنتونیت از نوع گل حفاری به ساحل امریکا صادر کرده است. ضمناً این کشور دارای بنتونیت از نوع اسمکتیت است. امریکا در اوایل سالهای 1980 با حدود 5/4 میلیون تن تولید 64 درصد کل تولید جهانی را به عهده داشته است. پس از آن یونان بیشترین تولید بنتونیت را داشته است که محصول آن بین سالهای 1976 تا 1987 از 3/0 تا 3/1 میلیون تن در سال است، سایر تولیدکننده های عمده بنتونیت به ترتیب ژاپن، ایتالیا، برزیل، مکزیک، آرژانتین، آلمان غربی، هند، رومانی، اسپانیا و یوگوسلاوی بوده اند.

10-2- انواع کانیهای موجود در طبیعی
بنتونیت ها جزء گروه مونت موریونیت و اصولاً از دسته کانیهای رسی محسوب گشته و از نظر ترکیب شیمیایی سیلیکات آبدار آلومینیوم هستند. بعضی از آنها علاوه بر آلومینیوم دارای فلزاتی چون منیزیم و آهن بوده و بعضی حتی فاقد آلومینیوم هستند. نسبت سیلیس به آلومینیوم در ترکیب آنها یکسان نبوده و مقدار آب محتوی و آهن و منیزیم و کلسیم و دیگر فلزات قلیایی نیز در آنها متفاوت است. فرمول شیمیایی آنها گویای خواص فیزیکی مشابه نبوده و ساخت آنها بیش از فرمول شیمیایی آنها اهمیت دارد. کانی های گروه مونت موریونیت بدین قرار بوده است: 
Al2 Si4O10 (OH) 2 
Pyrobhyllite 
Mg3 Si4 O10 (OH)2 
Talk 
M[Mg3 (Si4 o10)(OH)(OH)2].[P(Al, Fe)2…(Si4 O10)(OH)2].n H2O 
Momtmorillonite 
Al2 [Si4 O10](OH)2. nH2O 
Beidellite 
[(Mg,Al,Fe)3(OH)2(Si,Al)4 O10 ? ] 
Montronite 
Mg2 (Al.33) Si4 O10 (Fe, OH)2 
Hectorite 
[(Zn, Mg, Al, Fe)3(OH)2(Si, Al)4 O10 ? ] 
Sauconite 
گروه مونت موریونت بدون پیروفیلیت و تالک را گروه اسمکتیت نیز می گویند. بنابراین اسمکتیت به گروهی گفته می شود که کانی اصلی آن مونت موریونت است و عنوان اسمکتیت هم به خود مونت موریونت و هم به گروه مونت موریونت گفته می شود. مونت موریونت دارای انواع کلسیم و سدیم بوده و کانی اصلی این گروه است.
ساپونیت که یک کانی اسمکتیت منیزیتی و هکتوریت که یک کانی اسمکتیت لیتیم منیزیم دار است جزو کانیهای اصلی این گروه به حساب می آید. این کانیهای دانه ریز بوده و لذا بدست آوردن اطلاعات از ساختمان آنها چون بقیه کانیها آسان نیست.
ساختمان عمومی این گروه از دو ورقه سیلیکاتی تتراهترال با یک صفحه اوکتاهدرال مرکزی تشکیل شده و فرمول تئوریکی کلی آن (OH) 4 Si8 Al6O2nH2O و ترکیب تئوریک آن عبارت از Sio2 به مقدار 7/66 درصد Al2O3 به مقدار 3/28 درصد و H2O به مقدار 5 درصد می باشد. اما در عین حال بعضی از کانیها مطابق فرمول نبوده و ترکیب هریک از آنها بدلیل جانشینی یونهای مختلف برای سیلیس در هماهنگ ساختن تتراهدرال و برای آلومینیوم در صفحه اکتاهدرال طبق فرمولهای فوق است.
بعلاوه به نظر می آید جانشینی یونها از والانس (Valance) مختلف باشد تا جانشینی تئوریک یونها منجر به شارژ ناموزون در واحد اسمکیتت شود. این کمبود شارژ به وسیله یونهای قابل تعویض بسیار موازنه شده و منتج به اختلاف ترکیب کانیهای نوع اسمکیتت می گردد. یونهای قابل تغییر عباتند از سدیم، پتاسیم، منیزیم، لیتیوم، و هیدروژن، ترکیب شیمیایی و مقایسه بعضی از بنتونیتهای طبیعی موجود در جدول شماره 1 می آید.

جدول شماره 1- صورت تجزیه چند نوع بنتونیت طبیعی 
کشور 
امریکا 
انگلیس 
هند 
ترکیه 
  
معدن 
بنتونیت 
بنتونیت 
بنتونیت 
بنتونیت آناتولی 
بنتونیت 
اکسید 
وایومینت 
کلسیم سازی 
کوچ 
مرکزی 
رزدایی 
SiO2 
55.6 
55.2 
52 
70.7 
57.7 
Al2O3 
81.1 
13.7 
14 
51.1 
19.3 
Fe2O3 
3.6 
8.1 
12 
0.7 
3.3 
Mg 
1.9 
3.3 

1.6 
2.2 
TiO2 
0.10 
0.7 

0.05 
0.3 
CaO 

6.3 
3.3 
1.6 
4.2 
Na2O 
1.6 
جزئی 
جزئی 
1.8 
1.9 
K2O 
0.4 
0.6 


7.4 
L.I.O 

9.9 


7.4 
جدول مقایسه ای دیگر (جدول شماره 2) نیز در ترکیب شیمیایی بنتونیت هکتوریت ساپونیت موجود در طبیعت ارائه می گردد.

جدول 2- ترکیب شیمیایی، هکتوریت و ساپونیت 
شرح 
بنتونیت 
ساپونیت 1 
ساپونیت 2 
هکتوریت 
Sio2 
51.14 
55.6 
51.42 
55.86 
Al2O3 
19.76 
0.08 
-- 
0.13 
Fe2O3 
0.83 
0.04 
0.04 
0.03 
Mno 
جزئی 
-- 
-- 
-- 
ZnO 
0.1 
-- 
-- 
-- 
MgO 
3.22 
25.10 
24.32 
25.03 
CaO 
1.62 
0.06 
0.08 
جزئی 
K2O 
0.11 
0.2 
-- 
0.1 
Na2O 
0.04 
3.6 
3.29 
2.68 
TiO2 
-- 
3.6 
3.29 
2.68 

-- 
0.15 
5.12 
5.96 
الف H2O 
14.81 
5.76 
7.33 
9.90 
ب H2O 
7.99 
7.25 
5.52 
2.24 
جمع 
99.75 
98.53 
98.53 
102.98 
در جدول شماره 3 مقایسه دو نوع بنتونیت امریکا و چین نیز از نظر تجزیه شیمیایی گزارش شده است.

جدول شماره 3- مقایسه دو نوع بنتونیت چین و امریکا 
  
  
L.I.O 
K2O 
Na2O 
CaO 
MgO 
Fe2O3 
TiO2 
Al2O3 
SiO2 
امریکا 
وایومینگ 
7.3 
0.38 
1.99 

1.66 
3.86 
0.13 
19.98 
62.21 
  
لبنان 
6.10 
1.98 
2.12 
1.60 
1.91 
1.28 
0.07 
42.72 
69.79 
چین 
هشن 
5.25 
0.44 
1.98 
1.2 
1.52 
1.71 
-- 
14.41 
71.39 
  
توکشن 
6.30 
2.29 
3.07 
1.47 
2.7 
2.57 
0.26 
14.40 
65.55 
علاوه بر گروه مونت موریونت یک نوع خاک اسیدی بنام آناپولژیت وجود دارد که کلاٌ در گروه بنتونیتها قرار می گیرد. به این خاکها گروه پالیگور سیکت نیز اطلاق می شود. این مواد، رسهایی هستند که در آنها مقداری از یون ئیدروژن یا یون کلسیم و منیزیم جانشین شده است و تقریباً معادل همان رسهایی هستند که در امریکا بنام خاکهای طبیعی نامیده می شوند. در تقسیم بندیهای قبلی جزو گروه میکاها آمده اند در ترکیب این گروه منیزیم زیاد است و کلسیم و سدیم تقریباً وجود ندارد بنتونیت فقط به یک ماده صناعی اطلاق می شود که از طریق تعویض کاتیونی مونت موریونت کلسیم با روش مخصوص حاصل شده است. فرمول کلی مونت موریونیت 4(OH)2.O8(Al,Si)4(Al,Fe,Mg)M است که در آن M کاتیون قابل تعویض Li,K,Na,Mg,Ca را نشان می دهد و مقادیر نسبتی Mg, Fe, Al داخل پارانتز ارقام تثبیت شده می باشد و n تعداد مولکول آب محتوی در آنهاست. در بیشتر خاکهای فعال طبیعی نسبت سیلیس به آلومینیوم زیاد و بین 4  تا 6 برابر است. مشخصه دیگر زیاد بودن سیلیس ابدار در آنها میب اشد که ممکن است از نظر رنگ زدایی مؤثر باشد.
بعضی آنها دارای اسیدیته مشخصی هستند و با اینکه اسید آزاد ندارند لیکن قدرت جذب قلیا را دارند. رنگ و بافت خاکهای طبیعی به قدری قابل تغییر است که عمو مییتی برای آنها نمی توان قائل شد. وزن مخصوص ظاهری خاکهای فعال طبیعی معمولاً کمی کمتر از رسهای فعال شده اسیدی کوئولن می باشد. وزن مخصوص خاکهای فعال طبیعی فلوریدا و جورجیا، 30 تا 40 پوند در هر فوت مکعب و برای بنتونیتهای فعال شده اسید 40 تا 50 پوند در هر فوت مکعب است.
خاکهای فعال طبیعی علاوه بر مونت موریونیت دارای اتاپولوژیت، ایلیت، فانترونیت و کائولینیت می باشد.
با توجه به عناوین مختلفی که در بازار و بعضی کشورها به انواع بنتونیت داده شده، بهتر است جهت اطلاع از این عناوین جدول مقایسه ای بین نامهای اصلی کانیها و نامهای تجاری و صنعتی و محلی ذکر شود.
گروه اسمکتیت (با ساخت لایه ای) 
کانی اصلی 
عنوان شیمیایی مترادف 
بنتونیت مصنوعی 
بنتونیت سدیم 
عنوان محلی 
بنتونیت وایومینگ (US) 
بنتونیت غربی (US) 
مونت موریونیت 
بنتونیت متورم شونده 
بنتونیت فعال شده سدیمی 
بنتونیت سدیم تعویضی 
بنتونیت (UK) 
بنتونیت سدیم 
بنتونیت کلسیم 
بنتونیت جنوبی (US) 
(بعضی انواع آن بنام خاک اسیدی یا خاک اسیدی طبیعی نامیده می شود) 
ساب بنتونیت 
بنتونیت تورم ناپذیر 
بنتونیت تگزاس (US) 
خاک طبیعی فعال (US, UK) 
مونت مورینت منیزیم 
ساپونیت 
  
مونت موریونت منیزیم 
آرمارگزیت (Arnargosite) 
  
مونت موریونت پتاسیم 
متابنتونیت 
  
مونت موریونت لیتیم منیزیم 
مکتوریت 
  
 
گروه هورمیت (با سوخت فیبری یا زنجیری) 
آناپولوژیت 
پالیگورسکیت 
خاکهای طبیعی فعال (US) 
  
پشم کوهی، چرم کوهی و غیره 
  
سپیولیت 
پشم کوهی، چرم کوهی و غیره 
خاکهای طبیعی فعال (US) 
  
مرشوم (Maarschaum) (شکل کلوخه ای درشت) 
  
سپیولیت سدیم 
لوفلینیت (Louphlinite) 
  
11-2- متالوژی بنتونتی و کانسارهای عمده آن در جهان
1-11-2- متالوژنی
رسهای حاصل تخریب مکانیکی و شیمیایی سنگها استف رسهای درجا مانده (sidualre) آنهایی است که در همان محل تشکیل بر جای ماده است ورسهای رسوبی آنهایی است که پس از تشکیل حمل شده و در محل دیگری به صورت کانسار نهشته شده اند. اکثر مونت موریونت ها از نوع رسهای درجا مانده می باشند از التراسیون سنگهای بازیک با سایر سیلیکاتها (با پتاسیم کم) تحت شرایط قلیایی و با حضور کلسیم و منیزیم تشکیل شده اند ولی بیشتر زمین شناسان بر این باورند که بیشتر مونت موریونت ها از التراسیون خاکستر آتشفشانی یا توفهایی تشکیل اند که در این صورت اصلاح بنتونیت محدوده به مونت موریونیتی خواهد شد که محصول هوازدگی خاکستر آتشفشانی است و با توجه به این که ژنز بعضی از مونت مورینت ها هنوز روشن نشده است تعمیم دادن این تعریف صحیح نیست.
زمین شناسی به نامهای Wherry, Heweett در سال 1971 چنین بیان داشتند که اغلب بنتونیتهای لایه ای از مواد آتشفشانی تشکیل شده است. در سال 1965، Slaughter Early نیز این امر را تأیید کردند Ross, Shannon در سال 1969 این بحث را براساس حضور کانی های غیررسی گوشه دار در بنتونیت و مشابهت آنها با دانه های گردلایه ای رسوبی و حضور بافت شیشه ای در خیلی از بنتونیتها قابل قبول دانستند.
بنتونیتهای مختلف از انواع گوناگون سنگهای آتشفشانی تشکیل شده اند و بیشتر مواد همراه آنها به طور معمول از نظر ترکیبی از اندوزیت تا ریولیت متغیر می باشند. عقاید مختلف درباره عمل و زمان دگرسانی خاکستر باید از زمان تماس با آب شروع شده باشد ولی اینکه التراسیون چه زمانی کامل شده جای سوال است برخی عقیده دارند پاره ای از انواع بنتونیتها در دریاچه ها قلیایی بلافاصله پس از تمرکز تشکیل شده اند ولی انواع دیگر با آرامش زیاد در نتیجه دگرسانی بوسیله آبهای معدنی تشکیل شده اند.
بنتونیتهایی که در اثر دگرسانی گرمایی تشکیل می شوند معمولاً بصورت رگه های غیرمنظم رخ می نمایند و معمولاً با سنگ میزبان در میان طبقات دگرسانی شده در هم می آمیزند. بنظر می آید که از دگرسانی خاکستر آتشفشانی یا توف در دریاچه های محدود قلیایی بنتونیت تشکیل گردد (1958- Anon)
گرچه محققین درباره تئوری تشکیل دگرسانی بنتونیت تردید دارند ولی بنظر می رسد بعضی کانسارهای بنتونیتی عمدتاً بصورت کانیای اسمکتیت تشکیل شده باشند.
بیشتر مونت موریونت ها از التراسیون خاکستر آتشفشانی یا توفهایی تشکیل شده اند که در این صورت اصلاح بنتونیت محدوده به مونت موریونیتی خواهد شد که محصول هوازدگی خاکستر آتشفشانی است و با توجه به این که ژنز بعضی از مونت موریونت ها هنوز روشن نشده است، تعمیم دادن این تعریف صحیح نیست.
زمین شناسانی به نامهای Wherry, Heweett در سال 1917 چنین بیان داشتند که اغلب بنتونیتهای لایه ای از مواد آتشفشانی تشکیل شده است. در سال 1965 Early slaughter نیز این امر را تأیید کردند Ross Shannon در سال 1969 این بحث را براساس حضور کنی های غیررسی گوشه دار در بنتونیت و مشابهت آنها با دانه های گرد لایه ای رسوبی و حضور بافت شیشه ای در خیلی از بنتونیتها قابل قبول دانستند.
بنتونیتهای مختلف از انواع گوناگون سنگهای آتشفشانی تشکیل شده اند و بیشتر مواد همراه آنها به طور معمول از نظر ترکیبی از اندوزیت تا ریولیت متغیر می باشند. عقاید مختلف درباره عمل و زمان دگرسانی خاکستر باید از زمان تماس با آب شروع شده باشد ولی اینکه التراسیون چه زمانی کامل شده جای سوال است. برخی عقیده دارند پاره ای از انواع بنتونیتها در دریاچه ها قلیایی بلافاصله پس از تمرکز تشکیل شده اند. ولی انواع دیگر با آرامش زیاد در نتیجه دگرسانی بوسیله آبهای معدنی تشکیل شده اند.
بنتونیتهایی که در اثر دگرسانی گرمایی تشکیل می شوند معمولاً بصورت رگه های غیرمنظم رخ می نمایند و معمولاً با سنگ میزبان در میان طبقات دگرسان شده در هم می آمیزند. بنظر می آید که از دگرسانی خاکستر آتشفشانی یا توف در دریاچه های محدود قلیایی، بنتونیت تشکیل گردد (1958- Anon)
گرچه محققین درباره تئوری تشکیل دگرسانی بنتونیت تردید دارند ولی بنظر می رسد بعضی کانسارهای بنتونیتی عمد تا بصورت کانیای اسمکتیت تشکیل شده باشند که از فرسایش و هوازدگی سنگهای آتشفشانی با سایر سنگهای آذرین حاصل آمده، پس از حمل و جدایش ناخالصی، متمرکز گشته و بصورت کانسار درآمده اند.
بسیاری از خاکهای طبیعی فعال، بنتونیت و دارای همان منشاء هستند هرچند بعضی از خاکهای طبیعی فعال از کانیهای تشکیل شده اند که از نوع اسمکتیت نبوده و ممکن است منشأ کاملاً متفاوتی داشته باشند کانسارهای پالیکورسکیت (Pa lygorskite) آتاپولژیت و خاکهای طبیعی فعال در جورجیا و فلوریدا (آمریکا) شاید از نوعی باشند که بطریق دیگر تشکیل شده اند. این کانسارها توسط چندین زمین شناس و کانی شناس بررسی شده اند ولی هیچگونه مدرک قانع کننده ای دال بر وجود مواد آتشفشانی در آنها پیدا نشده است. عقیده بر این است که پالیگورسکیت در این کانسارها از تبخیر آب دریا در یک محیط گسترده جزر و مدی و در همانجا تشکیل شده است. این تئوری لزوماً همان نظریه Millot در 1964 بنام سازند نوین (Neofornation) است.
بنتونیت ها و خاکهای طبیعی فعال اصولاً بصورت کانسارهای لایه ای شکل رخ می دهند که در عمق نسبتاً کمی قرار دارند و از نظر ضخامت چندان قابل ملاحظه نیستند ولی از نظر سطح، گسترش زیادی پیدا کرده اند به طور خلاصه تشکیل بنتونیت به طریق زیر توجیه شده است:
1-     حاصل فرسایش هوازدگی سنگهای آتشفشان و یا سایر سنگهای آذرین
2-     حمل شدن به یک محیط رسوبی و نهشت شدن در آنجا
3-     بر جای ماندن در محل فرسایش
4-     حاصل فعالیت های گرمایی
5-     غیرمشخص
2-11-2- کانسارهای عمده جهان
دفتر معدنی آمریکا کل ذخایر بنتونیت دنیا را در سال 1985 به میزان 1452 میلیون تن و خاکهای طبیعی فعال (خاک اسیدی) را 4445 میلیون تن به شرح جداول شماره 4 اعلام کرده است.

جدول شماره 4- مقدار ذخیره بنتونیت جهان 
کشور 
بنتونیت 
خاک طبیعی فعال 
امریکای شمالی 
817 
3720 
امریکای جنوبی 
45 
--- 
انگلیس 
--- 
454 
اروپا و روسیه 
227 
--- 
سایر 
91 
--- 
افریقا 
45 
136 
استرالیا 
45 
18 
سایر مناطق 
136 
91 
جمع 
1452 
4445 
همانطو که ملاحظه می شود بسیاری از کشورها از جمله کشورهای آسیایی به تفکیک در این جدول وجود ندارد و به نظر می رسد که جدول مزبور بیشتر از ارقام تخمینی تشکیل شده باشد.
بطور کلی ذخایر بنتونیت آمریکا را حدود 56 درصد ذخایر بنتونیت دنیا و خاک های طبیعی فعال آن کشور را حدود 84 درصد ذخائر دنیا تخمین زده اند که این ارقام با توجه به منابع اعلام نشده کشورهای بلوک شرق (سابق) منابع ناشناخته کشورهای دیگر جهان مبالغه آمیز بنظر می آید. ضمن اینکه اعلام می شود منابع چین از این نظر خیلی غنی است.
اطلاعات موجود از نظر معادن بنتونیت برخی از کشورهای جهان بشرح زیر می باشد
الجزیره
بنتونیتهای این کشور از نوع کلسیم بوده و از کانسارهایی در نواحی مگنیارموستافنام (Mostaphnon) در شرق آن استخراج می شود. تولید این کشور در سالهای اخیر بین 25000 تا 38000 تن بصورت فعال شده می باشد. قسمتی از این خاکها در کارخانه میگیناو قسمتی دیگر از این خاکها در کارخانه اوجا (Oudja) فعال می گردد. بنتونیت ناحیه مگنیادر داخل دو توده دیولیتی دگرسان شده قرار دارد و بصورت رگه های رسوبی در میون پایانی تشکیل شده و بیشتر از نوع مونت موریونیت خالص بوده ولی بعضی از کانسارهای دگرسان شده از سنگهای آتشفشانی دارای مقدار کمی کائولن بوده و بعضی دیگر از کانسهاری حمل شده بجای دیگر است که حدود 10 تا 20 درصد کائولن دارند. در شرق الجزیره نیز کانسارهای بنتونیت در نواحی مونرویل (Oneruillem) و درق المیزان (DrogelMizane) قرار دارند.
آرژانتین
کانسارهای بنتونیتی در چندین ایالت آرژانتین وجود دارند که نام کانسارهای عمده و محل قرار گرفتن آنها بشرح زیر می باشد.
نام کانسار                                                                                   نام ایالت
ریوچیکو (hincoRico)                                                              چوبات (chubat)
ال آلاموی لاس هگوراس (Elaenylos)                                         مندوزا (Mendoza)
ال کاتالان (elcatalan)                                                               نویکن (Neuquen)        
دل لاگو کونینی (Dellago caninoy Rob)                                  ریونگرو (Rio Negro)
لامیلیای کریستینا (LaEmiliav cristina)                         سانجدان (Sanjuan)
خاک طبیعی فعال نیز هرساله از کانسارهای آنها در ایالتهای لاربوجا (LaRioja) و ریونگرو بهره برداری می شود.
استرالیا
همه تولید بنتونیت ایالت نیوساوت والس استرالیا از کانسار مانانگو مینرال فیلد Field Manango Mineral تولید می شود که دارای 9 لایه از هم جدا بنتونیت کلسیم است. همه لایه ها دارای ظرفیت تعویض کاتیونی که در نزدیکی معدن خشک شده و پس از تبدیل به بنتونیت سدیم به سیدنی ارسال می گردد. کل محصول تولیدی این معدن 1200 تن بنتونیت در سال است که بیشتر برای تهیه ماسه ریخته گری استفاده می شود. تنها کانسار بنتونیت سدیم استرالیا بنام معدن گورول میندی (Gurulmindi) است که در حدود 350 کیلومتری غرب برسیبان واقع شده و ذخائر آن به 5/5 میلیون تن می رسد. محصول آن 38000 تن در اواسط سال 1980 بوده است. خاک طبیعی فعال از سال 1979 در این کشور بهره برداری می شود و معدن آن در ناحیه ای بنام دوبو (Dubbo) در نیوساوت والس قرار دارد.
کانسار آتابولژیت در کنار دریاچه ای بنام نرامین (Nerramyne) در باختر استرالیا وجود دارد و ذخیره آن حدود 10 میلیون تن ذکر شده است.
ضمناً معادن ایس ویچ (Ipswich) در کونیزلو (Queensland) لیک (Lake) در مارهاکی (Marahagee) و معدن وودرانیلینگ (Woodanilling) در جنوب باختر استرالیا وجود دارد.
بولیوی
کانسار بنتونیت در این کشور در آلی پلانو (Alliplano) نزدیک ریمولاتوس (Rio Mulatos) وجود دارد که از آن بهره برداری می شود.
برزیل
کانسارهای بنتونیت در ایالات پارایبا (Paraiba) سائوپولو و باهید وجود در ساکترامنتو نیز یک کارخانه برای عمل آوردن بنتونیت وجود دارد.
بلغارستان
اطلاعات چندانی از کانسارهای بنتونیت این کشور در دست نیست ولی ذخایر آنرا دهها میلیون تن حدس زده اند. ضخامت بعضی از معادن بنتونیت این کشور که به صورت لایه های رویهم تشکیل شده است 30 تا 40 متر ذکر کرده اند. این معادن از نظر اقتصادی خیلی مهم بوده و از دگرسان شدن خاکسترهای آتشفشانی تشکیل شده اند و در خیلی از صنایع مصرف می شوند.
کانادا
بنتونیتهای کانادا بیشتر مربوط به دوره های کرتاسه و ترشیری می باشند و اغلب در باختر این کشور قرار دارند. نواحی عمده معدنی عبارتند از روزالند در آلبرتا و پمبینا (pemobina) و همچنین ورمیلیون (Vermilion) در مانیتوبا (Monitoba) به علاوه در نزدیکی پرینکتو بی سی (Princton B.C) نیز کانسارهای بنتونیت وجود دارد.
همچنین کانسارهای در نزدیکی آون لی ساسک (Avonleasask) در کنار رودخانه مگنزی نزدیک اندویک (Inuvik) و کانسارهایی در آلاباما در تشکیلات اومونتون (Edmonton) گزارش شده است که بالاترین واحد زمین شناسی آن ناحیه مربوط به کرتاسه است و در ناحیه ای حدود 6300 هکتار این کانسارها با بنتونیت نوع سدیم دیده می شوند و ذخایر آنها حدود 6 میلیون تن محاسبه شده است.
کانسار دره رودخانه بتل (Battle) در 14 کیلومتری روزالند دارای لایه های پهن و گسترده با ضخامتی بنی 8 تا 10 فوت است و سالیانه حدود 360000 تن بنتونیت از آن استخراج می شود. ضخامت لایه های معدن اونووی نیز 2 تا 5/2 فوت بوده و زیر پوششی به ضخامت 7 فوت از سطح زمین قرار گرفته اند.
کانسارهای استخراجی در ناحیه پمبینا در سازند ورمیلیون ریور (Vernukkuin River) (مربوط به کرتاسه) دارای شیل سیاه و در 30 کیلومتری مانی توبا قرار دارند و سالیانه حدود 20000 تن بنتونیت از آنها استخراج می شود. قسمتی از این بنتونیت در کارخانه ای در موردن مان (morden man) عمل شده به مصرف تهیه ماسه ریخته گری بعنوان ناقل حشره کشها، گندله سازی، ممانعت از آتش سوزی، غذای دام و کودها به کار می روند. قسمت دیگر ماده معدنی در کارخانه ای بنام وینی پک (Vinni peg) با اسید سولفوریک عمل آمده و تبدیل به بنتونیت فعال می گردد که برای بیرنگ کردن روغنهای روانساز معدنی مومها، تصفیه روغنهای نباتی و حیوانی به کار می رود.
بنتونیت البرتا از نوع تورم پذیر بوده و برای مصرف در تهیه گل حفاری، ماسه ریختگری، ممانعت از آتش سوزی، غذای حیوانات اهلی و کودها بکار می رود.
بنتونیت نزدیک پرنیکتو مربوط به دوره ترشیری است که با لایه های لینیت همراه است و چندین نوع بنتونیت از نظر کیفی در آنجا تولید می شود.
ذخایر بنتونیت کانادا را چندین میلیون تن حدس می زنند و این امر با توجه به گسترش کانسارهای آن و همچنین مشابهت کلی این نواحی و رسوبات مربوط به کرتاسه و ترشیری در ایالات متحده و پتانسیل مربوط برای بنتونیت حدس زده می شود.
چین
احتمال می دهند که چین بعد از امریکا در ردیف دوم از نظر ذخایر بنتونیت باشد بیش از 300 کانسار بنتونیت در 17 ایالت چین گزارش شده است که بعضی از آنها سابقه چندین سال بهره برداری دارند و بیشتر از نوع بنتونیت کلسیم بوده و مقداری نیز از نوع بنتونیت سدیم می باشد. رقم یک میلیارد تن برای ذخایر آن ذکر می گردد و کیفیت بنتونیتها اکثراً خوب توجیه شده و شبیه بنتونیتهای وایومیگ امریکا گزارش شده است.
بعضی از معادن بنتونیت چین به صورت زیرزمینی استخراج می شوند که بزرگترین آنها به نام لینان (Linon) و ایالت زجیانگ (Zhejiang) می باشند که از 1963 در حال بهره برداری است. بزگترین کانسار کشف شده در 1985 در نزدیک چان چان (Changchan) در مرکز ایالت چیلین (Jilin) با ذخیره 63 میلیون تن می باشد که در زیر لایه های ذغال و در 3 کیلومتر مربع با متوسط ضخامت 100 متر قرار گرفته است.
بزرگترین ناحیه تولید بنتونیت چین در ایالتهای هیشان (Heshan) و لیائونینگ (Liaoning) می باشد.
در کوانگ کسی (Guongxi) یک کانسار با گسترش 10 مایل مربع با بیش از 100 میلیون تن قابل استخراج گزارش شده است.
یک معدن بنتونیت از نوع سدیم نیز به نام ناتاویلاژ (enatavillage) نزدیک پافوس (Paphos) وجود دارد که در حال بهره برداری است. یک معدن بنتونیت نیز در 10 مایلی شرق لیماسول (Limassol) با بیش از 20 میلیون تن از نوع کلسیم بهره برداری می شود.
چک و اسلواکی
معادن بنتونیت این کشور در قسمت شمال باختر، مرکز و بخشهای خاوری وجود دارد. عمدتاً از نوع کلسیم و منیزیم بوده و از توفهای دیوریتی تشکیل شده اند که بیشتر از 70درصد آنها را مونتموریونیت تشکیل می دهد و ناخالصی های غیررسی آنرا بطور عمده کریستوبالیت تشکیل می دهد. کل ذخایر این کشور را دهها میلیون تن ذکر نموده اند.
سه کانسار در باختر بوهمیا (Bohemeia) با 63 میلیون تن کشف شده است. یک کانسار بزرگ در سال 1972 در نزدیک کرمینکادراسلواکیای وسطی کشف شده و بنام معدن بنتونیت یلسوی پوتوک (potok-Yesouy) نامیده می شود. این کانسار در حوزه معروف به زیار (zia) قرار دارد که یک حوزه رسوبی آتشفشانی است. انواع کانی های صنعتی دران به صورت کانسار درآمده اند و کانیهای خیلی مهم آن عبارتند از کوارتزیت، بنتونیت، پرلیت و زئولیت
این کانسار با دیگر کانسهاری چک و اسلواکی از نظر منشأ متفاوت است و به صورت درجا از دگرسانی توف ریولیتی، توفیت و توف برشی حاصل شده است و به سه  صورت مشخص وجود دارد.
الف: افق بالایی مرکب از بنتونیت صورتی، قرمز، زرد و خاکستری بصورت لایه های باریک متغیر ورس بنتونیت پلاستیک خاکستری مایل به قهوه ای و صورتی روشن می باشد. بغیر از رس بقیه سنگ از ذرات با ریگ شیشه ای آتشفشانی، کوارتز و توف تجزیه نشده بمقدار 15 تا 25 درصد تشکیل شده است و از نظر کیفی این قسمت از کانسار بهترین نوع آن می باشد.
ب: افق میانی کانسار از بنتونیت با لایه های درهم رس بنتونیت ساخته شده است. تعداد لایه های رس پلاستیک در عمق کاهش پیدا می کند و ذرات پلاستیک محتوی آن بین 30 تا 35 درصد است.
ج: افق زیرین از ریولیت تبدیل شده به روش بنتونیتی ساخته شده که از نظر کیفی خیلی مناسب نیست. ذرات کلاسیک محتوی این افق بین 40 تا 50 درصد در تغییر است و بنتونیتی شدن بتدریج در عمق از میان می رود.
ذرات کلاسیک این افق از ترکیبات زیر تشکیل شده اند:
-       کوارتز ماگمایی
-       فلدسپات دگرسان شده
-       تریدیمیت- بیوتیت

ترکیبات شیمیایی بنتونیت این معدن نسبتاً پایدار بوده و بدین شرح می باشد: 
SiO2 
57 تا 61 درصد 
Al2O3 
18 تا 20 درصد 
Fe2O3 
2 تا 5 درصد 
آزاد SiO2 
7 تا 12 درصد 
FeO 
1/0 تا 05/0 درصد 
CaO 
9/1 تا 6/2 درصد 
TiO2 
5/0 تا 5/2 درصد 
MgO 
3 تا 2/4 درصد 
MnO 
1/0 تا 2/0 درصد 
P2O2 
01/0 تا 05/0 درصد 
SO3 
02/0 تا 15/0 درصد 
Na2O 
2/0 تا 7/0 درصد 
در مقایسه با بنتونیت های بوهمیای شمالی، بنتونیت این معدن دارای سیلیس و آلومین و Mgo بالاتری است ولی Fe2O3, TiO2 و اکسیدهای قلیایی دران کمتر است. معادن بصورت روباز استخراج می شود و کیفیت بنتونیت حتی در فاصله کم نیز متغیر است.
برحسب اندازه ذرات کلاسیک بالای 2/0 میلی متر بنتونیت استخراجی به 4 گروه دسته بندی می شود.
-       بنتونیت با کمتر از 15 درصد ذرات کلاسیک بمنظور فعال کردن قلیایی (تعویض سدیمی)
-       بنتونیت با کمتر از 20 درصد ذرات کلاسیک برای فعال کردن اسیدی جهت تهیه خاک بیرنگ کننده
-       بنتونیت با کمتر از 30 درصد ذرات کلاسیک بمنظور مصرف در صنایع شیشه
-       بنتونیت با بیش از 30 درصد ذرات کلاسیک (غیرقابل مصرف)
موقع استخراج هر پله بنتونیت استخراجی بطور جداگانه در یکی از چهار دپوی مربوط به گروه های بالا انبار می شود و ضمن بارگیری مخلوط نموده و هر قسمت را تا حدودی بصورت محصول یکنواخت در می آورند.
مصر
کانسارهای از بنتونیت در شمال باختر وجود دارد که مقدار آنها کم می باشد در سال 1984 در صحرای خاوری مواد رسی کشف شده که مقداری بنتونیت نیز در میان آنها وجود دارد
فرانسه
چندین کانسار بنتونیت با عیارهای مختلف وجود دارد که بطور عمده در قسمت مرکزی فرانسه قرار دارد. در ناحیه لیموژ فرانسه معدنی در حال بهره برداری است در والکاس (Vaucluse) وپیرنیر کانسارهای بنتونیت و خاک طبیعی فعال وجود دارد که بیشتر آنها مخلوطی از اسمکتیت و پالیکورسکیت می باشند.
در باختر پاریس وجود کانسارهای رسی بنتونیت دار توسط مؤسسه B.R.G.M فرانسه گزارش شده است.
مرکز تحقیقات مترو پولیتن نیز کانسارهای آتاپولوژیت در حدود 30 کیلومتری شمال نانت کشف نموده که برای تهیه دانه های جاذب مناسب می باشد.
آلمان غربی
بزرگترین بستر های بنتونیت دار در المان در ناحیه باوار یا در مین بورگ (Minbug) موسبرگ (Moosberg) و لندشات (Landshut) می باشند.
کانسارهای دیگری نیز در صحرای تانهاوسن (Tanhausen) سوابیا (Swabia) و جنوب لندشات (Land shut) در باواریای پایین قرار دارد. در وستر والدوشلسویگ هولشتاین نیز موریونیت رسی وجود دارد.
منابع کوچکی نیز در رون (Rhon) اونتر سوپسروت (Untersupsrath) و همچنین فیختبورگ (Fichteburge) وجود دارند که از اهمیت اقتصادی برخوردار نیستند.
مجارستان
کانسارهای بنتونیت در نواحی مخلتف مجارستان توزیع شده است. معادن آن با نامهای اگر (Egar) و ماد (Mad) در حال حاضر بهره برداری می شوند.
در ناحیه کوه توجاج (Tojaj Mount) در شمال شرق مجارستان 12 معدن وجود دارد که بیشتر کلسیم و سدیم نوع بنتونیت از آنها استخراج می شود.
هند 
کانسارهای خاک فعال طبیعی در این کشور زیاد بوده و در چندین ایالت قرار دارند و مهمترین آ»ها در آندراپرداش، گوجارت، مادیاپرداش، راجستان، کاناتاکا، تامیل نادو هستند.
کل ذخایر خاک طبیعی فعال 153 میلیون تن گزارش شده که 41 میلیون تن آن مربوط به معدن بهاواناگارو 101 میلیون تن آن مربو به صحرای بارمراراجستان می باشد.
خاک فعال استخراجی از ناحیه کوچ در گوجارت که بیشتر از نوع پالیگورسکیت می باشد بدلیل تورم پذیری زیاد یکی از مهمترین و بهترین مواد معدنی دنیا محسوب می گردد و 85 درصد بنتونیت هند را تأمین می نماید.
سدیم بنتونیت از 8 معدن در ماندری تالکا (Mandri Talaka) استخراج می شود که هریک از معادن 600000 تا یک میلیون تن ذخیره دارند. ذخیره خاک طبیعی فعال ماندری حدود یک میلیون تن ذکر شده است.
ایتالیا
جزو کشورهای اصلی تولیدکننده بنتونیت در اروپا می باشد کانسارهای در حال بهره برداری این کشور در جزیره پونزا و در سواحل غربی ساردینی نزدیک کالارل اکو (Caldell Acgue) قرار دارند. چهار تا پنج معدن بنتونیت کلسیم در ساردینی توسط یک شرکت بهره برداری می شود. از معدن گیبا (Giba) در صحرای کاکلیای (Cagliari) در ساردینی نیز بنتونیت استخراج می شود. در شمال غرب جزیره ساردینی اس آلیدرو (S Aliderru) کانساری وجود دارد که بیش از 90 درصد ماده معدنی مونت موریونیت سفیدرنگ می باشد و ذخیره آن به یک میلیون تن می رسد. معادن ماکلیو دیسیوپرا (Mag lio Disopra) و رکوارو (Recoaro) و سیگیووانی (Sigiovanni) در حال بهره برداری می باشند.
کانسارهای پونزا در سنگهای آتشفشانی توسط آلتراسیون گرمایی توفهای ریولیتی تشکیل شده اند و ضخامت متوسط آنها حدود 10 متر است. ذخیره آنها نیز 9/2 میلیون تن محاسبه شده است. بنتونیت این کانسارها از انواع مختلف بوده که یکی از آنها بنتونیت سفید محاسبه شده است بنتونیت این کانسارها از انواع مختلف بوده که یکی از آنها کلوئید الی است. این بنتونیت ارزش زیادی در بازار داشته و برای مصارف زیادی به کار می رود. کانسارهای پورادو فوگو (Pedrade Fogu) نزدیک الگرو (alga ro) عیار خوبی داشته و برای تهیه گلهای حفاری و گندله سازی، مهندسی سیویل و صاف کردن شراب و غیره مصرف می شود.
کانسارهای درحال کار در نزدیک نورالائو (Nurallao) در رسوبات دریایی میوسن قرار دارند و زیر آهکهای ژوراسیک و جریانهای تراکیتی واقع شده اند.
ژاپن
کانسارهای بیوتیت و خاک اسیدی مونت موریونیت در ژاپن وجود دارند. بنتونیت ها بیشتر از نوع مونت موریونیت سدیم می باشند. در هوکاویدو هو نشوتوف سبز دوره میوسن آلتره شده و تشکیل کانسار بنتونیت را داده است.
در هیگاشیکام باراگون (Hgashikam bragan) نی گاتا (Niigata) کانسارهای بزرگی به وسیله هوازدگی گرمای ریولیت و توفهای ریولیتی تشکیل شده اند. کانسار تیکوکا (Teikka) یکی از چند کانسار مهم این ناحیه است که عمدتاً از مونت موریونیت سدیم تشکیل یافته است.
(Usuing) معادن دیگری نیز به نام های یوزی گون (Ganma) گانما، ناحیه تسوروکاشی (Oru) و کیلان کان بارگون، میتسوئی، اواورو (Tsuruokashi) شیباتا ناکاجو در نقاط مختلف ژاپن بهره برداری می شوند.
کره جنوبی
یک معدن بنتونیت در شمال ایالت کیونگ سانگ وجود دارد که محصول تولیدی آن در کارخانه ای در سئول عمل می شود و برای رنگ زدایی روغن های نباتی و معدن به کار می رود.
مکزیک
مورلاس (Tlaxcala در این کشور معادن بنتونیت کلسیم به نام های تلاکس کالا) (Morelos) در هیدالگو (Hidalgo) و بنتونیت سدیم در دورانگو (Durango) وجود دارد. از معدن کونکین (Cuencane) سالیانه 140000 تن بنتونیت بهره برداری می شود.
مراکش
کانسارهای نسبتاً زیادی در ناحیه مپ برتوکسن (Camp Berteaax) و همچنین در نزدیک توریرت (Taouririt) در شرق مرکش وجود دارد که از حمل شدن مواد شیشه ای در خاکسترهای آتش فشانی و قرار گرفتن در محیط دریایی در دوره میوسن تشکیل شده اند. آزوزات (Azzouzat) معادن این ناحیه که به صورت روباز بهره برداری می شوند به نام های هایدون (Haidoun) می باشند.
معدن بنتونیت دیگری که کانی ان مونت موریونیت منیزیم است در حال بهره برداری است و محصولی بنام قائول (Ghas soul) از آن تهیه می شود که باری مصارف زیادی از جمله بعنوان جاذب بکار می رود. این محصول مونت موریونت مومی شکل قهوه ای تا سیاه رنگ است که 26 تا 28 درصد Mgo دارد و بصورت پنج رگه مختلف با ضخامتهای 15 الی 80 سانتیمتری می باشد. این معدن در دره مولایا (Moulaya) در ناحیه تام دخالت قرار دارند.
موزامبیک
یک معدن بنتونیت در ناحیه (Luginda) نزدیک ایمپاپمتو وجود دارد که ذخیره آن را 5/24 میلیون تن تخمین زده اند. معدن دیگری نیز در لورنس مارکوس وجود دارد که دارای بنتونیت با کیفیت خوب است و در سالهای اخیر مورد بهره برداری قرار گرفته است.
نیوزیلند
در این کشور کانسارهایی وجود دارد و معدن کاری از سال 1940 جهت استخراج بنتونیت در آن کشور شروع شده است. کانسارهای هارپرمیس از دگرسانی مواد آتشفشانی در یک محیط دریایی تشکیل شده اند و وابسته به ائوسن پایین می باشد. البته در این ناحیه معادن مربوط به دوره میوسن و یا شاید اواخر کرتاسه وجود دارند. بنتونیت کانسارهای فوق الذکر از نوع تورم پذیر بوده و دارای آهن زیادی است.
بعلاوه بیش از 10 درصد کائولینیت دارند. معدن بنتونیت دیگری در کوکلیت کانتربری وجود دارد که در حال بهره برداری است. از معدن واقع در کنار خلیج هاوکس (Howkes) در پورانگاهو (Pouangahau) نیز سالیانه 8000 تن بنتونیت استخراج می شود.
فیلیپین
کانسارهای بنتونیت بنامهای پالایان (Palayan)، نووا (Nueva) واسیجا (Ecija) با ذخیهر 460000 تن در فیلیپین وجود دارد بعلاوه دو معدن دیگر نیز که سالیانه حدود 2000 تن از آنها استخراج می شود بنامهای لاکونا (Laguna) و باتانکاس (Batangas) می باشند در سال 1988 اعلام شده است که معدن بزرگ در ایالت ریزال کشف گردیده است.
لهستان
در جنوب لهستان کانسارهایی وجود دارد که در دوره ائوسن و میوسن تشکیل شده اند و برای مصارف مختلف از جمله رنگبری بکار می رود.
رومانی
بنتونیت در ناحیه آلباایولیا اوکانامورس (ocanamurse-uilia-Alba) و جاهای دیگر وجود و یکی از کشورهای بزرگ تولیدکننده بنتونیت است. متأسفانه اطلاعات بیشتری از معادن آن در دست نیست.
سنگال
کانسارهای نسبتاً بزرگی از نوع پالیگورسکیت (آتاپولژیت) در خاک طبیعی فعال در این کشورها وجود دارد که در ناحیه پوت (Pout) و جاهای دیگر قرار دارند وبیشتر رگه هادررسوبات، دریایی ائوسن پایین قرار گرفته اند و از نظر تولید آتاپلوژیت سومین کشور دنیا پس از امریکا و انگلیس می باشد.
معدن واقع در لام لام تیس (Lamlamthis) سالیانه حدود 300000 تن آتاپولژیت تولید می نماید.
آفریقای جنوبی
در ایالت های ترانسوال، اورنج فری شمالی (Orange free) و کیپ کانسارهای بنتونیت و خاک طبییع فعال وجود دارد. در هایلدبرگ ایالت کیپ، معدنی با 750000 تن ذخیره و در ناحیه کوپیس در ایالات اورنج فری شمالی و معدن دیگری در زولولند در حال بهره برداری می باشد که ماده معدنی آن پرلیت، بنتونیت و زئولیت می باشد.
اسپانیا
در اسپانیا بنتونیت و خاک طبیعی فعال در چندین ناحیه وجود دارد که بیشتر کانسارهای در حال بهره برداری آن کشور در ناحیه کابودوکاتا در ایالت آلمریا قرار دارند که از دگرسانیگرمایی ریولیت ها و سنگ های آذرین پدید آمده اند.
سه معدن بنتونیت کلسیم در نواحی کامپواما (Campoama) و یانکوس (Yanco) در مادرید و نیجار (Nijar) در آلمریا قرار دارند.
از معدن تولزا (Tolsa) سپیولیت و از معدن میماس (Mimas) بنتونیت و خاک طبیعی فعال تولید می شود. یک معدن خاک طبیعی فعال نیز در لبریجا سویل (Lebrijusovilla) قرار دارد. که سالیانه حدود 200000 تن سپیولیت از آن تولید می شود.
ترکیه
در ترکیه کانسارهای بنتونیت زیادی وجود دارد که تعدادی از آنها در حال بهره برداری هستند.
محصول تولیدی عبارتست از بنتونیت سفید، بنتونیت سدیم و سایر محصولات، بنتونیت سفید بیشتر در کناره دریای سیاه دراونی، کوتاهیا، باسورن و بالیق سیر قرار دارد و کل ذخایر آنها چندین میلیون تن برآورده شده است. بنتونیتهای اونی و کوتاهیا از نوع بنتونیت کلسیم می باشد. بنتونیتهای مهم سدیم در ترکیه در تخت رزدایی و کانگیری کورسونلو قرار دارند که کل ذخایر آنها را 10 میلیون تن برآورده کرده اند. معادن رزدایی، فاتسا و کانگیری علاوه بر بنتونیت سدیم، بنتونیت کلسیم نیز تولید می کنند مهمترین ذخایر سپیولیت و ساپونیت را نیز در میهالی جیک، اسکی شهیر سیوری حصار و کونیایوماک گزارش کرده اند در معدن اسکی شهیر نیز آتاپولژیت وجود دارد در آناتولیای مرکزی بنتونیت سفید مورد بهره برداری قرار گرفته است که بدلیل وجود 10 درصد کریستوبالیت، قابل مصرف در شویندهها نمی باشد. از معدن ای زیک در آناتولی بنتونیت کلسیم استخراج می شود.
انگلستان
سابقه استخراج خاک طبیعی فعال در این کشور خیلی زیاد بوده و به 2000 سال قبل می رسد که توسط رومن ها بهره برداری می شده است.
کانسارهای بنتونیت کلسیم و خاک طبیعی فعال موجود در این کشور از دوره های ژوراسیک و کرتاسه پایین در نواحی زیر گزارش شده اند:
رد هیدلر سازی، وبرن (Woburn) در برفورد شایر، میداستون در کنت، بولکینگ رد، اکسفورد شایر، کامبهای در سامرست
ذخایر ردهیل از سال 1963 در حال بهره برداری بوده و سالیانه 160 تا 165 هزار تن خاک طبیعی فعال از آنها استخراج می شود.
از کانسار وبرن نیز بنتونیت کلسیم استخراج می شود. کانسارهای واقع در سوری و بدفورد شایر در سازند کربنی سند پائین (ماسه های سبز) مربوط به سریهای کرتاسه پایین قرار دارند و به صورت رسهای سخت ابی و سبز بوده و دارای ظاهر صابونی شکل می باشند که ضخامت مختلف به صورت هشت رگه در ماسه های سبز قرار گرفته اند. ضخامت رسهای استخراجی از 5 تا 8 فوت است و به صورت روباز می گردند. این کانسارها که دارای خاک طبیعی فعال می باشند. در سریهای الیتی بزرگ دوره ژوراسیک میانی قرار دارند و معمولاً 6 تا 7 فوت ضخامت دارند.
یوگسلاوی
در بسیاری از نواحی یوگسلاوی بنتونیت کلسیم وجود دارد. نوع سدیم آن نیز در بعضی نواحی دیده می شود. بهترین نوع بنتونیت در کانسارهای گینووی (Ginove) در 81 کیلومتری شمال شرق اسکوبی قرار دارد که بصورت رگه هایی در اواخر دوره میوسن تشکیل شده و از حمل توف های داسیتی التره و انباشته شدن مواد معدنی در آن محیط حاصل گشته است. 85درصد این کانسار را اسکتیت تشکیل می دهد که 2/1 درصد کوارتز و 5/0 درصد کریستوبالیت همراه آن می باشد. ذخایر این کانسارها ¼ تن برآورده شده است.
کارخانه نسبتاً مدرنی در کریواپالانکا (Kirivapalanka) بنام بنتوماک دایر شده و محصول استخراجی کانسارهای گینووی را به این کارخانه جهت فعال سازی حمل می کند.
روسیه 
کشور روسیه از نظر ذخایر بنتونیت غنی بوده و کانسارهای عمده آن قسمت غرب ولگا و مرکز اوکئن، ناحیه ترسن قفقاز، قزاقستان و آسیای مرکزی قرار دارند در شرق و غرب سیبری، کریمیا و شمال قفقاز نیز معادن کم اهمیت بنتونیت وجود دارد در چوکاسی و کیف واقع شده اند این کانسارها شامل 5 لایه بوده و حداکثر 5/1 تا 8 متر ضخامت دارند. گرچه بیشتر این بنتونیتها دارای مونت موریونت زیاد و کمی ناخالصی از کانیهای دیگر می باشند ولی یکی لایه ها با 2 متر ضخامت فقط پالیگور و سکیت (اتاپولوژیت) است که در اثر کاوشهای زمین شناسی در 1945 کشف گردیده است و اولین کانسار خاک طبیعی فعال مکشوفه در این کشور می باشد.
بنتونیت های واقع در ترنس قفقاز آذربایجان مربوط به دوره کرتاسه می باشد. البته بنتونیتهای مربوط به دوره های جدیدتر نیز وجود دارند که با توف و سنگهای اهکی رسوبی به صورت لایه ای مختلف درهم دیده می شوند و به نظر می رسد که در اثر تجزیه دگرسانی خاکسترهای آتشفشانی در یک محیط دریایی بوجود آمده اند.
البته بعضی از کانسارها نیز با احتمال از دگرسانی سایر سنگها توسط محلولهای گرمای حاصل شده اند.
کانسارهای بنتونیت واقع در قزاقستان عمدتا در سنگهای ترشیری پایین قرار دارند و بنظر می رسد که وارد دگرسانی هیدرومیکا و کانیهای وابسته در یک محیط قلیایی بدون حضور اکسیژن تشکیل شده اندو کانی میکا از یک محیط خشک بدانجا حمل شده است.
امریکا
ایالت متحده امریکا بزرگترین ذخایر بنتونیت و خاک طبیعی فعال را در اختیار دارد و بزرگترین تولیدکننده بنتونیت نیز می باشد.
بنتونیت و خاک طبیعی فعال در ایالتهای تگزاس، آلاباما، اکلاهما و لوئیزیانا در حال بهره برداری می باشند در جنوب کارولینا هم کانسارهایی وجود دارند و در این کشور منظور از بنتونیت اسمکتیت، مونت موریونیت سدیم و مونت موریونیت کلسیم می باشد و خاک طبیعی فعال نیز در رسهای هورمیتی از نوع آتاپولژیت و سپیولیت گفته می شود نوعی مونت موریونیت لیتیوم منیزیم نیز در امریکا با عنوان هکتوریت استخراج می شود.
مهمترین ذخایر بنتونیت سدیم امریکا و شاید هم بزرگترین ذخیره دنیا در سازند معروف به موروری شیل (Morwry shale) دوره کرتاسه در وایومینگ و داکوتای جنوبی قرار دارد. کانسارهای بنتونیتی تگزاس در روی کمربندی در ناحیه کوستان پلین (Costal plain) و در سازندهایی قرار دارد که سن آنها از اواخر کرتاسه تا میوسن میباشد.
بنتونیت از نواحی مینرال اسپرنیگ و لینکلن پاریس استخراج می شود. قبلاً از قسمت غرب لوئیزیانا تا نیز بنام ورتون پاریش بنتونیت بهره برداری می شد. کانسارهای ورنون پاریش در سازند فلمینگ (Fleming) میوسن قرار دارند.
بیشتر بنتونیت های تولیدی در ناحیه می سی سی پی نزدیک آبردین (Aberdeen) ایالت مونرئو قرار دارند که چندین کارخانه بدین جهت در آنها دایر شده است.
از حوالی اسمیت و رودخانه پیرال (Pearal) نیز بنتونیت استخراج می شود که کانسارهای ناحیه اسمیت مربوط به دوره الیگوسن و کانسارهای رودخانه پیرل مربوط به میوسن می باشد.
کانسارهای استخراجی مونه ئو در تشکیلات اوتاو (Eutaw) مربوط به اواخر کرتاسه می باشد. کانسارهای خاک طبیعی فعال به طور عمده در ایالتهای جنوبی و در ناحیه صحرای میژاتا پولگوس (Attapulgus Meigs) و ایالتهای جورجیا و فلوریدا می باشد سن کانسارها مربوط به صحرای میژ مربوط به میوسن است. در شمال ای نصحرا کانسارها بطور عمده دارای مونت موریونت و یا تومیتی با مقدار کمی ناخالصی از سایر کانی ها هستند. در قسمت جنوبی صحرا نیز بعضی از کانسارها دارای ناخالصی ترین پالیگوسکیت (آتاپلوژیت) است که تاکنون در جهان یافت شده است. خاکهای فعال استخراجی پنینسولای مرکزی فولوریدا در سازندها و تورن (Xawthron) قرار دارند که دارای مقدار زیادی مونت موریونیت است. کانسارهای پورتز کریک کلاس (porters Vreek Claus) مربوط به پالئوسن است که از جنوب مرکزی آلاباما تا شمال شرقی می سی سی پی قسمت های غربی تنسی کنتاکی قسمت جنوبی ایلیئویز و جنوب شرق میسوری ادامه می یابند. ماده معدنی آنها مخلوطی از مونت موریونیت و سایر کانی های رسی است که دارای مقدار نسبتاً زیادی ناخالصی از نوع کرسیتو بالیت می باشند.
خاکهای طبیعی فعال استخراجی در تکزاس بیشتر از لایه های بنتونیتی استخراج می شوند و نواحی استخراجی عبارت اند از: صحراهای کایسی می دوست (Kaycee Midwest) و گری بولول (Greybullovell) که در شیل موری قرار دارند و بعضی رگه ها نیز در تشکیلات جوانتر از شیل موری در صحراهای مزبور استخراج می شوند. بنتونیتها که به منظور استفاده از خاصیت چسبانندگی آنها بهره برداری می شوند در واناندا، چینوک مالای گلاسکو و مونتانا از رگه های شیلی بیپرا (Bear Paw) که جوانتر از شیل موری هستند استخراج می شوند.
هکتوریت بطور عمده از نزدیک هکتورکالیف استخراج می شود که بصورت لایه های ستونی مومی شکل نرم با ضخامت 6 تا 8 فوت قرار دارند و همراه با ماسه سنگ و رگه های رسی دوره ترشیری در یک محیط قلیایی به صورت کانسار درآمده اند روی لایه هکتوریت را نیز بازالت های کواترز پوشانده است. یک کانسار بزرگ هکتوریت در دره آمرکوزا (Amergosa) در کالیفرنیای کشف شده که در حال بهره برداری است. علاوه بر آن در 16 مایلی شمال آمبوی کلالیف (Amboyclalif) نیز هکتوریت وجود دارد. در تمام ایالتهای غربی آمریکا نیز کانسارهای بنتونیت و خاک طبیعی فعال وجود دارد.
که بطور کلی بهره برداری از آنها بصورت گسترده و در سطح بنتونیت وایومیگ و ایالتهای جنوبی انجام نمی شود و بیشتر آنها از نوع پست هستند و تا محل مصرف فاصله زیادی دارند. در نزدیکی چمبرز و آریزبنتونیت استخراج می شود که یک نوع کم تورم بوده و بعنوان زنگ زدایی از آن استفاده می شود ضمناً برای ساختن خشک کن نیز مصرف دارد.
بنتونیت استخراجی از جنوب آیداهلو بیشتر برای تهیه حیوانات و گلوله کردن آن استفاده می شود، کانسارهای اورگان مرکزی نیز در مصارف آتشنشانی برای مقابله با آتش سوزی جنگل ها کاربرد دارند.
نوعی بنتونیت سفید در نوار استخراج می شود که در داروسازی و تهیه لوازم بهداشتی و زیبایی بکار می رود بنتونیت استخراجی از ناحیه اشمیدوس (Ashsseadoas) که بیشتر از نوع ساپونیت است برای جلوگیری از نفوذ آب و سایر منظورهای دیگر بکار می رود.
بنتونیت کم تورم نیز از کانسارهایی در ملک هیلز جنوبی و یالهای کوههای بیگ هورن استخراج می شود که برای مصارف ریخته گری مورد استفاده قرار می گیرد بیشتر خاکهای طبیعی فعال در ایالتهای غربی در حومه کرن کلیف قرار دارند.
ذخیره بنتونیت ایالات متحده حدود یک میلیارد تن برآورد شده که با توجه به کانی های مشابه بیشتر از این رقم است. بیشتر این ذخایر برای گندله سازی مناسب بوده و برای کل حفاری و غیره نیز بکار می روند. ذخایر مناسب برای گل حفاری تقریباً در امریکا محدودند.
ذخایر خاکهای طبیعی فعال امریکا نیز 2 میلیارد تن و شاید هم بیشتر باشد و اگر مواد معدنی کم عیار را نیز منظور نمایی م می توان هر عدد دیگری را به جای 2 میلیارد تن بتوان قرار داد.